Bartonella henselae to gram-ujemna bakteria wewnątrzkomórkowa, będąca głównym czynnikiem etiologicznym choroby kociego pazura (CSD) u ludzi. U kotów przebiega zazwyczaj bezobjawowo, jednak stanowi istotne zagrożenie zoonotyczne. Bakteria przenoszona jest przez pchły z gatunku Ctenocephalides felis.
Etiologia i taksonomia
Bartonella henselae należy do rodziny Bartonellaceae, rzędu Rhizobiales, klasy Alphaproteobacteria. Jest to drobna, gram-ujemna pałeczka o wymiarach 0,5-0,6 × 1,0 μm, wykazująca obligatoryjny wewnątrzkomórkowy tryb życia.
Bakteria charakteryzuje się tropizmem do erytrocytów i komórek śródbłonka, co determinuje jej patogenność i możliwości przeżycia w organizmie żywiciela. Znane są dwa główne genotypy: typ I (Houston-1) i typ II (Marseille), różniące się właściwościami antygenowymi i geograficznym rozpowszechnieniem.
Gatunek ten został formalnie opisany w 1992 roku przez Regnery’ego i wsp., a jego pełna charakterystyka molekularna opiera się na analizie genu 16S rRNA oraz genu gltA kodującego syntazę cytrynianową.
Epidemiologia i rezerwuar
Kot domowy (Felis catus) jest uznawany za główny rezerwuar naturalny B. henselae na całym świecie. Badania serologiczne wykazują, że od 13% do ponad 50% kotów w różnych regionach geograficznych posiada przeciwciała przeciwko tej bakterii.
Szczególnie wysokie wskaźniki seropozytywności odnotowuje się w klimatach ciepłych i wilgotnych, sprzyjających rozmnażaniu się pcheł. W Polsce szacunkowa seroprewalencja u kotów wynosi 10-30%, z wyraźniejszym nasileniem w środowiskach wielokotkowych.
Koty młodsze, zwłaszcza poniżej 1. roku życia, wykazują wyższą bakteriemię i częściej stanowią źródło zakażenia dla ludzi niż osobniki dorosłe.
Wektory i drogi przenoszenia
Podstawowym wektorem B. henselae jest pchła kocia (Ctenocephalides felis felis). Bakteria namnaża się w jelitach ektopasożyta i jest wydalana z kałem pcheł, który zanieczyszcza futro oraz pazury kota.
Do zakażenia kota dochodzi poprzez autoinokulację – koty liżąc sierść, połykają lub wcierają zakaźny kał pcheł w drobne uszkodzenia skóry. Transmisja bezpośrednia między kotami bez udziału wektora jest możliwa, lecz udokumentowana jedynie eksperymentalnie.
Rola kleszczy (głównie Ixodes spp.) jako potencjalnych wektorów dla ludzi jest przedmiotem badań, jednak ich znaczenie w przenoszeniu zakażenia na koty pozostaje niejasne i wymaga dalszej weryfikacji naukowej.
Patogeneza
Po wniknięciu do organizmu kota B. henselae kolonizuje erytrocyty, gdzie przeżywa wewnątrzkomórkowo, unikając odpowiedzi immunologicznej. Następuje intraerytrocytarna bakteriemia, która może utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat.
Bakteria wytwarza szereg czynników wirulencji, w tym białka Trw i VirB tworzące system sekrecji typu IV (T4SS), odpowiedzialny za iniekcję białek efektorowych do komórek gospodarza. Białko BepA wykazuje działanie antyapoptotyczne, natomiast BepC moduluje cytoszkielet aktynowy komórek śródbłonka.
Przewlekła bakteriemia u kotów przebiega bez wyraźnej odpowiedzi zapalnej, co świadczy o skutecznych mechanizmach immunoewazji wykształconych przez ten patogen w toku koewolucji z gospodarzem felid.
Objawy kliniczne u kotów
U zdecydowanej większości kotów zakażenie B. henselae ma charakter subkliniczny lub bezobjawowy. Układ immunologiczny dorosłych, zdrowych kotów skutecznie kontroluje replikację bakterii bez wywoływania manifestacji chorobowej.
W nielicznych przypadkach, szczególnie u osobników immunosupresowanych lub u kociąt, obserwowano: przejściową gorączkę, łagodną limfadenopatię, zapalenie dziąseł i jamy ustnej (gingivostomatitis), zapalenie błony naczyniowej oka (uveitis), a także sporadyczne objawy neurologiczne.
Opisywano również związek B. henselae z kardiomiopatią rozstrzeniową oraz peliozą wątroby u kotów z niedoborami odporności, choć związek przyczynowo-skutkowy nie jest w pełni udowodniony dla wszystkich tych jednostek chorobowych.
Diagnostyka
Rozpoznanie bartonellozy u kotów opiera się na kilku metodach diagnostycznych, stosowanych łącznie w celu zwiększenia czułości i swoistości.
Hodowla bakteryjna jest metodą referencyjną, jednak bardzo trudną technicznie – B. henselae wymaga wzrostu na podłożach wzbogaconych (agar czekoladowy, agar z krwią) w atmosferze wzbogaconej CO₂, a kolonie pojawiają się dopiero po 2-4 tygodniach inkubacji.
Metody molekularne – przede wszystkim PCR (łańcuchowa reakcja polimerazy) z krwi lub tkanki – stanowią obecnie złoty standard diagnostyczny, charakteryzując się wysoką czułością w wykrywaniu aktywnej bakteriemii. Najczęściej amplifikowanymi targetami są fragmenty genów gltA, 16S-23S ITS oraz pap31.
Badania serologiczne (IFA – immunofluorescencja pośrednia, ELISA) wykrywają obecność swoistych przeciwciał IgG i IgM, lecz nie rozróżniają aktywnej infekcji od ekspozycji przebytej. Miano ≥1:64 uznaje się za diagnostycznie istotne u kotów.
Leczenie
Leczenie bartonellozy u kotów jest wskazane głównie w przypadkach objawowych oraz gdy kot stanowi bezpośrednie zagrożenie zoonotyczne dla osób z grup ryzyka (immunosupresja, ciąża).
Antybiotykoterapia pierwszego rzutu obejmuje:
- Azytromycynę – 10 mg/kg p.o. co 24 h przez 5 dni, następnie co 48-72 h przez 4-6 tygodni
- Doksycyklinę – 5-10 mg/kg p.o. co 12-24 h przez minimum 4 tygodnie
- Enrofloksacynę – 5 mg/kg p.o. co 24 h przez 4 tygodnie (stosować ostrożnie ze względu na ryzyko retinopatii u kotów)
Warto podkreślić, że eradykacja bakterii jest trudna – u części kotów bakteriemia nawraca po zakończeniu terapii. Kontrolne badanie PCR należy wykonać 4-6 tygodni po zakończeniu leczenia.
Znaczenie zoonotyczne
Bartonella henselae jest jednym z najistotniejszych patogenów odzwierzęcych przenoszonych przez koty. Choroba kociego pazura (Cat Scratch Disease – CSD) u ludzi manifestuje się regionalną limfadenopatią, gorączką i ogólnym złym samopoczuciem.
U osób immunokompetentnych CSD przebiega samoograniczająco, jednak u pacjentów z niedoborami odporności (np. zakażonych HIV, po przeszczepach narządów) może prowadzić do ciężkich powikłań: angiomatozy bakteryjnej, pelihatitis (pelioza wątroby), zapalenia mózgu, a nawet posocznicy.
Ryzyko zakażenia można ograniczyć poprzez systematyczne odpchlanie kotów, unikanie zabaw prowokujących zadrapania oraz dezynfekcję ran po kontakcie z pazurami lub zębami kota.
Profilaktyka i kontrola
Kluczowym elementem profilaktyki jest zwalczanie populacji pcheł jako głównego wektora bakterii. Regularne stosowanie preparatów przeciwpasożytniczych (izoksazoliny, fluralaner, sarolaner, imidaklopryd) skutecznie przerywa cykl transmisji.
W środowiskach wielokotkowych (schroniska, hodowle) zaleca się monitoring serologiczny i molekularny w kierunku B. henselae, szczególnie przed przekazaniem kota do adopcji przez osoby z grup ryzyka. Szczepionka przeciwko bartonellozie u kotów nie jest aktualnie dostępna komercyjnie.
Edukacja właścicieli kotów w zakresie ryzyka zoonotycznego oraz promowanie zasad higieny kontaktu z kotami stanowią istotne elementy programów zdrowia publicznego i weterynarii prewencyjnej.
FAQ
Czy każdy kot zarażony B. henselae jest zaraźliwy dla ludzi?
Teoretycznie tak – kot z aktywną bakteriemią może przenosić zakażenie przez pazury lub zęby. Jednak ryzyko jest wyższe w przypadku kotów zarażonych pchłami i u kotów młodych, wykazujących wyższą bakteriemię.
Czy można wyleczyć kota z bartonellozy trwale?
Całkowita eradykacja B. henselae jest trudna. Antybiotykoterapia redukuje poziom bakteriemii, ale nawroty są możliwe. U kotów bez objawów klinicznych leczenie nie zawsze jest wskazane.
Jak długo trwa bakteriemia u kotów?
Bakteriemia może utrzymywać się od kilku miesięcy do ponad roku, a w niektórych przypadkach przez całe życie kota, bez wywoływania objawów klinicznych.
Czy badanie krwi (morfologia) ujawni zakażenie B. henselae?
Rutynowa morfologia jest zwykle prawidłowa lub wykazuje jedynie niespecyficzne zmiany. Diagnostykę potwierdzającą zapewnia wyłącznie PCR lub badanie serologiczne.
Czy pchły z zakażonego kota mogą przenieść bartonelozę bezpośrednio na człowieka?
Opisywano takie przypadki, jednak główna droga zakażenia człowieka przebiega przez zadrapanie lub ugryzienie przez kota, a nie bezpośrednio przez ukłucie pchły.
Piśmiennictwo
- Chomel BB, Boulouis HJ, Maruyama S, Breitschwerdt EB. Bartonella spp. in pets and effect on human health. Emerg Infect Dis. 2006;12(3):389-394.
- Boulouis HJ, Chang CC, Henn JB, Kasten RW, Chomel BB. Factors associated with the rapid emergence of zoonotic Bartonella infections. Vet Res. 2005;36(3):383-410.
- Pennisi MG, et al. Bartonella species infection in cats: ABCD guidelines on prevention and management. J Feline Med Surg. 2013;15(7):563-569.
- Breitschwerdt EB, Kordick DL. Bartonella infection in animals: carriership, reservoir potential, pathogenicity, and zoonotic potential for human infection. Clin Microbiol Rev. 2000;13(3):428-438.
- Lappin MR, Black JC. Bartonella spp. infection as a possible cause of uveitis in a cat. J Am Vet Med Assoc. 1999;214(8):1205-1207.
- Guptill L. Bartonellosis. Vet Microbiol. 2010;140(3-4):347-359.
- Mietze A, et al. Combined MLST and AFLP typing of Bartonella henselae* from cats in Germany reveals new sequence types and suggests clonal spread.* Vet Microbiol. 2011;148(2-4):238-245.
- Stützer B, Hartmann K. Chronic bartonellosis in cats – what are the potential implications? J Feline Med Surg. 2012;14(9):612-621.