Szpiczak mnogi u kota to rzadki (< 1% nowotworów), złośliwy rozrost klonalnych komórek plazmatycznych w szpiku kostnym, wytwarzających paraproteinę (składnik M), z dominującą infiltracją kości (osteolizy), nerek i objawami hiperlepkości/hiperkalcemii. Diagnostyka opiera się na mielogramie (≥ 20% plazmocytów), elektroforezie białek (pik gamma), RTG (zmiany lityczne) i imunofiksacji. Leczenie: melfalan + prednizon daje remisję u ~60–80% kotów, średnie przeżycie 12–18 miesięcy.
Epidemiologia i etiopatogeneza
Szpiczak mnogi (multiple myeloma, MM) to nowotwór złośliwy komórek plazmatycznych (lub ich prekursorów – plazmoblastów) pochodzący z linii B-limfoidalnej, cechujący się klonalną proliferacją w szpiku kostnym i syntezą monoklonalnej immunoglobuliny (składnika M / paraproteiny). U kotów stanowi rzadką jednostkę – odnotowuje się w < 1% wszystkich nowotworów i ok. 6–8% nowotworów układu krwiotwórczego.
| Parametr epidemiologiczny | Dane dla kota |
|---|---|
| Częstość | < 1% populacji kotów; 6–8% leucemii/limfom |
| Mediana wieku | 9–12 lat (zakres 4–18 lat) |
| Płeć | Brak wyraźnej predyspozycji (historycznie samce częściej) |
| Rasy | Bez potwierdzonych predyspozycji rasowych |
| Etiologia | Wieloczynnikowa: mutacje c-Kit, cyclin D1, infekcje wirusowe (FeLV/FIV – rzadko), przewlekła stymulacja antigeniczna, karcinogeny |
Patogeneza na poziomie molekularnym: Klonalna eksansja komórek plazmatycznych wynika z dysregulacji cyklu komórkowego (nadprodukcja cykliny D1, mutacje c-Kit – receptor tyrosine kinase), uniknięcia apoptozy (Bcl-2 ekspresja) oraz interakcji z mikrokrzewieniem szpiku (IL-6, TNF-α, IGF-1 jako czynniki wzrostu autokrynne/parakrynne). Komórki nowotworowe wydzielają jednorodną immunoglobulinę (najczęśczej IgG > IgA > IgM) lub tylko łańcuchy lekkie (κ lub λ) – białko Bence’a-Jonesa.
Obraz kliniczny – syndromy patologiczne
Objawy wynikają z infiltracji szpiku/kości, efektów paraproteiny oraz infiltracji narządów wewnętrznych. Często pojawiają się 6–12 miesięcy przed diagnozą.
| Syndrom | Mechanizm | Objawy kliniczne | Częstość u kotów |
|---|---|---|---|
| Osteolityczny / kostny | RANKL/OPG dysregulacja → aktywacja osteoklastów, hamowanie osteoblastów | Kulawizna (10–25%), ból kręgów/kości długich, złamania patologiczne, bolesność miednicy/kręgosłupa | 25–33% (rzadziej niż u psów) |
| Hiperlepkość (hiperlepkocytyemia) | Paraproteina (IgM > IgA > IgG) zwiększa lepkość surowicy → spowolnienie przepływu | Zespół neurologiczny (ataksja, paraliże, skaza krwotoczna), okulistyczny (krwotoki, oderwanie siatkówki, tortuozność naczyń), polidipsja/poliuria, wymioty | 15–30% (gdy IgM/IgA wysokie stężenie) |
| Nefropatia (myelomowa) | Białko Bence’a-Jonesa (łańcuchy lekkie) + hiperkalcemia + amyloidoza + obciążenie paraproteiną | Proteinuria (białko Bence’a-Jonesa), poliuria/polidipsja, azotemia, NMP/NMW | 33–50% (najczęstszy organ docelowy) |
| Hiperkalcemia | Osteoliza + PTHrP (paraneoplazmatycznie) + immobilizacja | Polidipsja/poliuria, apatia, wymioty, zakwaszenie metaboliczne, arytmie | 15–25% |
| Anemia | Zastępowanie szpiku + erytropoetyna↓ (nerki) + hepcydyna↑ (zapalenie) | Bladość, slabosć, tachycardia, anemia nieregeneratywna (normocytyczna/normochromiczna) | 40–60% |
| Trombocytopenia / koagulopatia | Infiltracja szpiku + adsorpcja czynników krzepnięcia na paraproteinę + DIC | Petechie, ekchimazy, epistaksis, hematuria, krwawienia żołądkowo-jelitowe | 10–20% |
| Immunoparesja / infekcje | Hiperglobulinemia bez funkcji (paraproteina) + neutropenia + komplement↓ | Rekurencyjne infekcje bakteryjne (skóra, UK, płuca), sepsa | Częste przy zaawansowaniu |
Cechy specyficzne u kota vs pies: U kotów rzadziej zmiany osteolityczne na RTG (tylko 25–33% vs 50% u psów), częstsza nefropatia, rzadziej skaz krwotoczne OUN/okulistyczne. Współwystępująca skórna plazmocytoma (eksstramedularna) u 0–30% przypadków.
Kryteria diagnostyczne – adaptacja WHO / IMWG dla weterynarii
Diagnoza wymaga co najmniej 2 z 3 głównych kryteriów (lub 1 główne + 2 drugorzędne):
Główne kryteria (duże)
- Infiltracja szpiku kostnego ≥ 20% komórek plazmatycznych (lub plazmoblastów) w mielogramie / biopsji trepanacyjnej.
- Składnik M (paraproteina) w surowicy lub moczu potwierdzony elektroforezą + imunofiksacją (pik gamma monoklonalny).
- Zmiany osteolityczne na RTG (lub CT/MRI) – ≥ 1 lityczna zmiana w kości.
Drugorzędne kryteria (małe)
- 10–19% komórek plazmatycznych w szpiku.
- Lekka paraproteinemiemia (bez widocznego piku na elektroforezie, wykryta imunofiksacją).
- Anemia / hiperkalcemia / NMP / proteinuria Bence’a-Jonesa niezwiązane z inną przyczyną.
- Amyloidoza (kongored + jabłkowozielone birrefrakcja) w nerkach/wątrobie/jejunum.
- Współwystępująca plazmocytoma (skórna, wkrostowa, jelitowa).
Stadiaowanie kliniczne (adaptacja Durie-Salmon / IMWG)
| Stadium | Kryteria | Cechy |
|---|---|---|
| I (wczesne) | Hemoglobina > 10 g/dl, wapń ≤ 12 mg/dl, ≤ 1 zmiana osteolityczna, składnik M niski (IgG < 5 g/dl, IgA < 3 g/dl, łańcuchy lekkie < 4 g/24h w moczu) | Niskie obciążenie guzowe, brak objawów lub lekkie |
| II (umiarkowane) | Nie spełnia kryteriów I ani III | Przeciętne obciążenie |
| III (zaawansowane) | Hemoglobina < 8,5 g/dl LUB wapń > 12 mg/dl LUB ≥ 3 zmiany osteolityczne LUB składnik M wysoki (IgG > 7 g/dl, IgA > 5 g/dl, łańcuchy lekkie > 12 g/24h) | Wysokie obciążenie, anemia, hiperkalcemia, zaawansowana choroba kostna |
Prognostyczne czynniki ryzyka (ISS – International Staging System adaptacja): β2-mikroglobulina surowicy > 4 mg/l + albumina < 2,5 g/dl = stadium III. U kotów rzadziej stosowane (brak komercyjnych testów β2M).
Diagnostyka laboratoryjna i obrazowa
1. Morfologia krwi + rozmaz surowicy
| Parametr | Typowe odchylenia | Istotność |
|---|---|---|
| Erytrocyty / HGB / Ht | Anemia nieregeneratywna (RBC ↓, retikulocyty ↓/↔) | Infiltracja szpiku + EPO↓ + zapalenie |
| Leukocyty | Normocytoza / leukopenia (neutropenia) / rzadko leukocytoza | Zastępowanie szpiku |
| Płytki | Trombocytopenia (umiarkowana/ciężka) | Infiltracja + DIC / adsorpcja czynników |
| Rozmaz surowicy | Rouleaux formation (stosy erytrocytów „jak talia kart”) – patognomoniczne dla hiperglobulinemii/paraproteiny | Szybki wskazówka diagnostyczna |
2. Biochemia surowicy + elektroforeza białek
| Badanie | Wynik typowy dla MM | Wartość odcięcia / interpretacja |
|---|---|---|
| Całkowity białek | Hiperglobulinemia (całkowity białek > 9–10 g/dl, globuliny > 5–6 g/dl) | Hiperglobulinemia =/globalne/guzkowe – różnicowanie elektroforezą |
| Albumina | Hipoalbuminemia (< 2,5 g/dl) | Nefropatia + zapalenie + hemodylucja |
| A/G ratio | Odwrócone (< 0,6, często 0,2–0,4) | Wskaźnik paraproteinemii |
| Wapń całkowity | Hiperkalcemia (15–25% przypadków) | Korekta na albuminę / jonizowany wapń |
| Kreatynina / mocznik | Azotemia (NMP stadia 2–4 IRIS) | Nefropatia myelomowa |
| Elektroforeza białek (agarose / kapilarna) | Dyskretny, wąski pik w frakcji gamma (β-γ) – składnik M | Złoty standard wykrycia paraproteiny. Kwantyfikacja: g/dl lub % całkowitego białka |
| Imunofiksacja (IFE) / immunoelektroforeza | Potwierdzenie monoklonalności (typ Ig: IgGκ, IgGλ, IgAκ, IgAλ, IgMκ, IgMλ, lub same łańcuchy lekkie κ/λ) | Wymagana do typowania i monitorowania |
| Białko Bence’a-Jonesa (mocz) | Łańcuchy lekkie κ lub λ (termolabilne – precipytują w 56–60°C, rozpuszczają w 100°C) | Nefropatia + monitorowanie. Wymaga moczu 集中 (pierwszy poranek) |
| β2-mikroglobulina (surowica/mocz) | Wzrost (prognostyczne) | Rzadko dostępne weterynaryjnie |
3. Mielogram i biopsja szpiku – potwierdzenie klonalności
| Metoda | Kryterium pozytywne | Uwagi |
|---|---|---|
| Aspiracja szpiku (mielogram) | ≥ 20% komórek plazmatycznych / plazmoblastów w grudkach szpikowych (liczenie 500 komórek) | Morfologia: jądro eccentryczne, „zegarkowe” chromatyna, basofilna cytoplazma, ziarno przejaśnienia (Golgi), wakuole (flame cells – Russell bodies – 25% przypadków) |
| Biopsja trepanacyjna + histopatologia | Infiltracja ≥ 20%, architektura zniszczona, nidi komórek plazmatycznych, zwłóknienie retikuliny (Gomori) | Wymagana przy „suchym uderzeniu” (dry tap) lub niedookreślonym mielogramie |
| Immunohistochemia (IHC) | CD79a+, CD138+, MUM1+, λ/κ ograniczenie (light chain restriction) | Dowód klonalności – kluczowe przy dysplazji/reactive plasmacytosis |
| PARR (PCR dla reorganizacji IgH) | Klonalny reorganizacja genów łańcucha ciężkiego | Potwierdzenie neoplazmatyczności vs reaktywna hiperplazja |
Różnicowanie z reaktywną plazmocytozą: Infekcje przewlekłe (FIP, bartonelloza, mykobakteriozy), stan zapalny, autoimmunologia dają poliklonalną hiperglobulinemię (szeroki pik gamma, brak skladnika M, poliklonalność na IHC/PARR, < 10% plazmocytów w szpiku).
4. Obrazowanie – stan zapalenia kości i narządów
| Metoda | Znajdowania typowe | Wskazania |
|---|---|---|
| RTG (survey) | Osteolizy „wycięte” (punched-out), bez marginesu sklerotycznego, kości długie (udowa, ramienna), kręgi, żebra, miednica. Rzadziej u kotów (25–33%). | Screening kosztowy, dostępny. |
| CT (komputerowa tomografia) | Wykrywa drobne lizy (< 3 mm), infiltrację miękkotkanową, złamania patologiczne. | Planowanie radioterapii, ocena kręgów/kręgosłupa. |
| MRI (rezonans magnetyczny) | Infiltracja szpiku (zastępowanie tłuszczu), kompresja rdzenia (myelopatia), infiltracja miękkotkanowa. | Objawy neurologiczne, planowanie dekompresji. |
| USG brzucha | Nefromegalia, zmiany parenchymalne nerek (hipoechoiczne ogniska, zgrubienie kory), wątroba, śledzionowy, węzły chłonne. | Monitoring narządów, prowadzenie FNA/Biopsji. |
| Scyntygrafia kości (Tc-99m MDP) | Wzmożone gromadzenie w miejscach osteoliz/osteoblastyzmy. | Czuła, ale niespecyficzna. Rzadko dostępna. |
Diagnostyka różnicowa – tabela decyzyjna
| Jednostka | Paraproteina (składnik M) | Plazmocyty w szpiku (%) | Osteolizy | Bence’a-Jones | IHC / PARR | Klinika |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Szpiczak mnogi (MM) | Tak (monoklonalny pik) | ≥ 20% | Częste (25–33% kotów) | Częste (κ/λ) | Monoklonalność (κ LUB λ) | Anemia, NMP, hiperkalcemia, hiperlepkość |
| Plazmocytoma skórna / wkrostowa | Często brak (niesekrecyjna) | < 5–10% (lokalnie ≥ 20%) | Brak (lokalnie erozje) | Rzadkie | Monoklonalność lokalnie | Guzek skórny/wkrostowy, bez objawów ogólnych |
| Plazmocytoma ekstramedularna (jelita, węzły, oko) | Możliwa (sekrecyjna) | < 10% w szpiku | Brak | Możliwe | Monoklonalność | Objawy od lokalizacji (zator, krwawienia) |
| Białaczka plazmatyczna (plasma cell leukemia) | Tak (wysokie stężenie) | ≥ 20% + plazmocyty we krwi obwodowej (> 2 × 10⁹/l) | Częste | Częste | Monoklonalność | Gwałtowny przebieg, leukemizacja, rokowanie złe |
| Makroglobulinemia Waldenströma | IgM monoklonalny (bardzo duży pik) | Limfoplazmocytyczne (nie czyste plazmocyty) | Rzadkie | Rzadkie (IgM nie filtruje się do moczu) | IgM+ CD20+ CD79a+ | Silna hiperlepkość, neuro, krwawienia |
| Gammopatia monoklonalna nieoznaczonego znaczenia (MGUS) | Tak (niski poziom) | < 10% | Brak | Brak | Monoklonalność | Bezobjawowa, stabilna lata, monitoring co 6 m-c |
| Hiperglobulinemia poliklonalna (reaktywna) | Brak piku (szeroki gamma) | < 5% (reaktywna hiperplazja) | Brak | Brak | Poliklonalność (κ I λ) | Infekcje (FIP, FIV, bartonelloza), autoimmunologia |
Lecczenie – protokoły i wsparcie
Chemioterapia – standard pierwszej linii
| Protokół | Leki i dawkowanie | Skuteczność (ORR – overall response rate) | Przeciwwskazania / toksyczność |
|---|---|---|---|
| Melfalan + Prednizon (MP) | Melfalan 0,1–0,15 mg/kg po co 48h (lub 2 mg/m² po d1–4 q28d) + Prednizon 1–2 mg/kg/d po (tapering) | ORR 60–80% (CR 20–30%, PR 40–50%) | Mielosupresja (trombocytopenia, neutropenia) – monitoring morfologii co 1–2 tyg. |
| Melfalan samotnie | 2 mg/m² po d1–5 q21–28d | ORR 50–60% | Mniejsza toksyczność GI, bez steroidów |
| Lomustyna (CCNU) + Prednizon | Lomustyna 60 mg/m² iv/po q3–4w + Prednizon | ORR 40–50% (drugi rząd) | Otrzewnowy, opóźniona mielosupresja (4–6 tyg.), hepatotoksyczność |
| Cyklofosfamid + Prednizon | Cykl 100–200 mg/m² iv/po q2–3w + Pred | ORR 30–40% | Cystitis hemorragiczna (mesna), mielosupresja |
| Bortezomib (proteazom inhibitor) | 0,5–0,7 mg/m² iv/sc d1,4,8,11 q21d (+/− dex) | Badania pilotażowe – obiecujące przy odporności na melfalan | Neuropatia peryferyjna, trombocytopenia, koszt |
Monitorowanie leczenia: Morfologia co 1–2 tyg. (pierwsze 2 cykle), potem co 3–4 tyg. Elektroforeza/IFE surowicy co 4–6 tygodni – cel: ≥ 50% spadku składnika M (PR), zniknięcie (CR), lub normalizacja κ/λ w moczu/surowicy. Obraz RTG kości – zmiany osteolityczne nie regenerują się (ostają jako blizny), ale nie powinny się powiększać.
Terapia wspomagająca (supportive care) – kluczowa dla jakości życia
| Problem | Interwencja | Dawkowanie / szczegóły |
|---|---|---|
| Anemia | Transfuzja KRK | Przy Ht < 15–18% lub objawach hipoksji. Erytropoetyna (rHuEPO 50–100 U/kg sc 3×/tyg) – ryzyko antyciał anty-EPO / PRCA. |
| Hiperkalcemia | Płyny (0,9% NaCl 20–40 ml/kg/d iv) + Furosemid 1–2 mg/kg iv/po + Pamidronat / Zoledronat (bisfofoniany) | Pamidronat 1–2 mg/kg iv w 2–4 h q3–4w (złoty standard). Zoledronat 0,05–0,1 mg/kg iv q4w – silniejszy. Monitorowanie kreatyniny, Ca, K. |
| Nefropatia / NMP | Płyny, dieta nerkowa (fosfor↘, białko jakościowe), leki nefroprotekcyjne (ACEI – benazepril, telmisartan), suplementacja potasu, witaminy B | Stadiaowanie IRIS, leczenie proteinurii (UPC < 0,5 cel). Unikać NSAID. |
| Hiperlepkość (skaza OUN/okulistyczna) | Plaasmafereza (wymiana plazmy) – jedyna skuteczna metoda szybkiego obniżenia paraproteiny | Wymaga centrum z separatorem komórkowym. Alternatywa: wielokrotne odjęcia krwi + zastąpienie płynami/albuminą (mniej skuteczne). |
| Zespół nadlepkości / tromboembolia | Niskomolekularne heparyny (enoksaparyna 1 mg/kg sc q12h) / rivaroksaban (off-label) | Profilaktyka przy stazie, nefrozie, DIC. |
| Ból (kostny, neuropatyczny) | Gabapentyna 5–10 mg/kg po q8–12h +/− tramadol 2–4 mg/kg po q8–12h +/− NSAID (ostrożnie przy NMP!) | Multimodalnie. Bisfofoniany też przeciwbólowo (kostnie). |
| Infekcje / immunosupresja | Antybiotykooprofilaktyka (przy neutropenii < 1 × 10⁹/l), gammaglobuliny IV (IVIG) przy hipogammaglobulinemii wtórnej | IVIG 0,5–1 g/kg iv – kosztowne, dostępność ograniczona. Szczepienia – tylko nieżywe, odroczyć przy chemioterapii. |
| Amyloidoza | Kolchycyna 0,02–0,03 mg/kg po q12–24h (eksperymentalnie) | Przy amyloidzie nerkowym/hepatycznym/śledzionowym. |
Radioterapia – palliacja kostna i neurologiczna
- Wskazania: Ból kostny odporny na leki, złamania patologiczne, kompresja rdzenia (myelopatia), guzki miękkotkanowe.
- Protokół: Hipofrakcjonowanie – 8 Gy × 1 frakcja LUB 4 Gy × 4–6 frakcji (całość 16–24 Gy). Palliacyjne, nie kuratywne.
- Skuteczność: Poprawa bólu w 70–80%, remineralizacja granicy osteolizy, dekompresja rdzenia.
Rokowanie i czynniki prognostyczne
| Czynnik | Dobry prognoza | Zła prognoza |
|---|---|---|
| Stadium kliniczne | I (Durie-Salmon) | III |
| Składnik M (typ/stężenie) | IgG, niskie (< 5 g/dl) | IgA, IgM, wysokie (> 7 g/dl IgG) |
| Hiperkalcemia | Brak | Tak (wskazuje na dużą masę guzową / PTHrP) |
| Nefropatia (kreatynina) | Normalna | Azotemia (IRIS 3–4) |
| Anemia | Lekka / brak | Ciężka (< 8 g/dl HGB) |
| Zmiany osteolityczne | Brak / pojedyncze | Liczne (≥ 3) |
| Odpowiedź na leczenie (4–6 tyg.) | CR / VGPR (≥ 90% spadku M) | SD / PD (brak spadku / wzrost) |
| Współwystępujące FeLV/FIV | Negatywne | Pozytywne (gorsza tolerancja chemii) |
Średnie czasy przeżycia (median survival time – MST):
| Grupa leczona | MST | 1-rok przeżycia | Uwagi |
|---|---|---|---|
| MP (melfalan + prednizon) | 12–18 miesięcy | 40–50% | Standard I linii |
| Tylko prednizon (palliacja) | 2–4 miesiące | < 10% | Tania, łatwa, jakość życia dobra krótko |
| Brak leczenia | 1–2 miesiące | ~0% | Szybki postęp NMP, hiperkalcemii, sepsy |
| Drugie linie (lomustyna, bortezomib) | 4–8 miesięcy (od II linii) | Zmienne | Przeżycie całkowite od diagnozy 18–24 m-c możliwe |
Uwaga: Czynniki predykcyjne odpowiedzi na melfalan – niskie β2-mikroglobulina, brak hiperkalcemii, anemia lekka, stadium I/II. Kotom FeLV/FIV+ rokowanie gorsze (mielosupresja, sepsa) – rozważać tylko prednizon + wsparcie.
Monitorowanie i follow-up – harmonogram kontroli
| Czas od diagnozy | Badania | Cel |
|---|---|---|
| Co 1–2 tyg. (pierwsze 2 cykle chemii) | Morfologia + płytki, biochemia (kreatynina, wapń, alb, glob), USG nerek | Wykrycie mielosupresji, nefrotoksyczności, hiperkalcemii |
| Co 4–6 tygodni | Elektroforeza białek + IFE (surowica + mocz) | Kwantyfikacja składnika M – ocena odpowiedzi (CR/PR/SD/PD) |
| Co 2–3 miesiące | RTG kości (bazowe + kontrole), USG brzucha, Ciśnienie tętnicze, Funduskopia | Progresja kostna, nefropatia, hiperlepkość, nowotwory wtórne |
| Co 6 miesięcy (po remisji) | Pełny panel hematologiczny + biochemia + elektroforeza + RTG | Wczesne wykrycie relapsu (wzrost M > 25% od nadir) |
Kryteria odpowiedzi (adaptacja IMWG):
- sCR (stringent CR): CR + normalny κ/λ w surowicy + brak klonalnych komórek w szpiku (IHC/PARR negatywne).
- CR (complete response): Zniknięcie składnika M (IFE negatywna) + < 5% plazmocytów w szpiku.
- VGPR (very good PR): Składnik M wykrywalny tylko IFE (nie elektroforzą) LUB ≥ 90% spadku + < 100 mg/24h Bence’a-Jonesa.
- PR (partial response): ≥ 50% spadku składnika M + ≥ 50% spadku Bence’a-Jonesa (jeśli był).
- MR (minor response): 25–49% spadku.
- SD (stable disease): Nie spełnia PR ani PD.
- PD (progressive disease): ≥ 25% wzrostu składnika M (min. 0,5 g/dl wzrostu) LUB nowe osteolizy / hipertkalcemia / NMP / hiperlepkość.
Specyficzne aspekty u kota – różnice względem psa i człowieka
| Cecha | Kot | Pies | Człowiek |
|---|---|---|---|
| Częstość MM | Bardzo rzadka (< 1% nowotworów) | Rzadka (~8% hematopoetycznych) | Częsta (10% hematologicznych) |
| Typ paraproteiny | IgG > IgA > IgM (łańcuchy lekkie częste) | IgG > IgA > IgM | IgG > IgA > IgM (κ > λ) |
| Osteolizy na RTG | Rzadkie (25–33%) | Częste (50–60%) | Częste (80%+) |
| Nefropatia | Bardzo częsta (33–50%) – główny limit przeżycia | Częsta (20–30%) | Częsta (50%+) |
| Hiperlepkość | Umiarkowanie częsta (IgM/IgA) | Częsta (IgM) | Częsta (IgM/IgA) |
| Amyloidoza | Rzadka (5–10%) | Umiarkowana (10–15%) | Częsta (15–20% AL) |
| Standard leczenia | Melfalan + prednizon (p.o.) | Melfalan + prednizon | Proteazom inhibitors (bortezomib) + IMiD (lenalidomid) + dexamethasone + ASCT (transplantacja) |
| Przeżycie (mediana) | 12–18 m-c (MP) | 12–24 m-c (MP) | 8–10+ lat (nowoczesne protokoły + ASCT) |
Nowe kierunki i badania kliniczne
| Kierunek | Status w weterynarii | Potencjał |
|---|---|---|
| Inhibitory proteazomu (bortezomib, ixazomib) | Badania pilotażowe, off-label u psów/kotów | Wysoki (przełamanie odporności na alkilujące) |
| IMiD (lenalidomid, pomalidomid) | Eksperymentalne (toksyczność, koszt) | Potencjalnie (modulacja immunologiczna, antyangiogeneza) |
| Antyciała monoclonane anti-CD38 (daratumumab) | Tylko ludzie (brak przekreślnej reaktywności) | Niski (brak celowania u kota) |
| CAR-T / TCR-T skierowane na BCMA / CD138 | Badania kliniczne u psów (Colorado State) | Przyszłość (wysoka specyficzność) |
| Bisfofoniany nowej generacji (denosumab – anti-RANKL) | Eksperymentalnie (koszt, antyciała) | Kostna ochrona, antyguzkowe |
| Sekwenowanie NGS panelu hematologicznego | Dostępne w centrach referencyjnych (mutacje KRAS, NRAS, TP53, DIS3, FAM46C, TRAF3) | Prognostyka, targety (MAPK pathway inhibitors) |
FAQ
Czy każda hiperglobulinemia u kota to szpiczak mnogi?
Nie. Poliklonalna hiperglobulinemia (szeroki pik gamma na elektroforezie, poliklonalność κ i λ na IHC/PARR) jest częstsza i występuje przy infekcjach przewlekłych (FIP, FIV, bartonelloza, mykobakteriozy), chorobach autoimmunologicznych, stanach zapalnych. Monoklonalny pik (składnik M) + ≥ 20% plazmocytów w szpiku = szpiczak mnogi. MGUS = monoklonalny pik bez krzywekiaków klinicznych/zmian kostnych/anemii/NMP.
Dlaczego u kotów rzadziej widzimy osteolizy na RTG niż u psów?
Koty mają mniejszą aktywność osteoklastyczną w odpowiedzi na RANKL, mniejszą masę kości i krótsze przeżycie od diagnozy (szybszy postęp nefropatii/hiperkalcemii). Dodatkowo częstsza forma ekstramedularna / plazmocytoma bez zaawansowanej choroby kostnej. RTG ma niską czułość – CT/MRI wykrywa więcej zmian.
Czy można leczyć szpiczak mnogi u kota tylko prednizonem?
Tak. Prednizon 2 mg/kg/d (tapering do 0,5 mg/kg co 2 dni) daje część odpowiedzi (ORR ~40–50%), poprawia jakość życia, obniża paraproteinę, jest tani i łatwy w aplikacji. Przeżycie medianowe 2–4 miesiące vs 12–18 m-c z melfalanem. Stosuje się przy złych parametrach (NMP stadium 4, ciężka mielosupresja, FeLV+, wiek > 15 lat, odmowa opiekuna na chemioterapię).
Jak interpretować „flame cells” (komórki płomienne) w mielogramie?
Flame cells / Russell bodies to wakuole cytoplazmatyczne wypełnione immunoglobuliną (zagrudzenia RET/Golgi). Występują u ~25% kotów z MM, są charakterystyczne, ale nie patognomoniczne (też przy reaktywnej plazmocytozie, rzadko u psów). Wskazują na intensywną syntezę paraproteiny.
Czy szpiczak mnogi u kota może dawać fałszywie dodatni wynik testu na FeLV/FIV (ELISA)?
Tak. Wysoka hiperglobulinemia / paraproteina może dawać fałszywie dodatnie wyniki w testach immunochromatograficznych (SNAP/ELISA) z powodu niespecyficznego wiązaniaIgG kota z koniugatem lub blokady linii. Weryfikacja PCR (FeLV prowirus DNA, FIV prowirus DNA) jest obowiązkowa przy dodatnim SNAP u kota z podejrzeniem MM.
Dlaczego bisfofoniany (pamidronat) są złotym standardem przy hiperkalcemii i osteolizach?
Pamidronat (i zoledronat) hamuje osteoklasty (indukcja apoptozy), obniża wapń (efekt w 24–48h, trwa 2–4 tygodnie), zmniejsza ból kostny, hamuje progresję osteoliz i może mieć działanie antyguzkowe (hamowanie adhezyji do kości). Dawkowanie: 1–2 mg/kg iv w 2–4h w 0,9% NaCl q3–4w. Monitorowanie: kreatynina, wapń, fosfor, mocz.
Czy można stosować melfalan u kota z NMP (IRIS 3–4)?
Tak, z ostrożnością. Melfalan jest metabolizowany w wątrobie, wydalany żółciowo/pochonowo (tylko 10% moczem). Nie wymaga redukcji dawki przy NMP (w odróżnieniu od lomustyny, cyklofosfamidu, doksorybicyny). Główne ryzyko: mielosupresja (pogorszenie anemii/trombocytopenii) – wymaga częstszego monitorowania morfologii i gotowości do transfuzji. Unikać przy płytkach < 50 × 10⁹/l lub neutrofilach < 1 × 10⁹/l przed cyklem.
Jak rozróżnić plazmocytomę skórną od skórnej infiltracji szpiczaka mnogiego?
Plazmocytoma skórna: Guziowy, zwarty, pojedynczy (rzadko wieloguzowy) guzek w dermis/podskórzu, bez ogólnych objawów, szpik < 10% plazmocytów, brak składnika M (lub niski, niestabilny), brak osteoliz/NMP/hiperkalcemii. MM z infiltracją skórną: Wielofokalne/nodularne zmiany, objawy ogólne, szpik ≥ 20%, składnik M wysoki, NMP/hiperkalcemia/osteolizy. Histopatologia + IHC (κ/λ ograniczenie) + stadiaowanie decyduje.
Czy istnieje szczepionka lub profilaktyka na szpiczaka mnogiego u kota?
Nie. Brak zrozumienia dokładnej etiologii (mutacje somatyczne, nie wirusowe – FeLV/FIV rzadko współistnieją). Profilaktyka ogólna: unikanie karcinogenów, wczesne leczenie infekcji przewlekłych, monitoring seniorów (morfologia + biochemia + elektroforeza co 6–12 m-c u kotów > 10 r.ż.), unikanie stresogenów immunologicznych.
Jakie są koszty leczenia szpiczaka mnogiego u kota w Polsce (2026 orientacyjnie)?
Diagnostyka początkowa: morfologia+rozmaz 100 zł, biochemia+elektroforeza+IFE 400–600 zł, RTG 150–300 zł, USG 200–300 zł, mielogram+biopsja+IHC 800–1500 zł. Łącznie 1500–3000 zł. Leczenie MP (melfalan+prednizon): melfalan 2 mg tabl. (14 tabl. ~150–200 zł/m-c), prednizon tani, kontrolne morfologie/elektroforezy co 4–6 tyg. (~300–500 zł/wizyta). Rocznie ok. 4000–8000 zł. Plaasmafereza / bisfofoniany / transfuzje – dodatkowe 500–1500 zł/procedurę. Centra akademickie (SGGW, UWM, UP, UJ) – koszty wyższe o 30–50%.
Piśmiennictwo
- Vetcase. Szpiczak mnogi – nowotwór złośliwy komórek plazmatycznych. 2024. Dostępne: https://vetcase.pl/artykul/szpiczak-mnogi-nowotwor-zlosliwy-komorek-plazmatycznych
- Agro ICM / SGGW. Nowotwory tkanki krwiotwórczej u psów i kotów. Część V. Nowotwory z komórek plazmatycznych. 2007. Dostępne: http://agro.icm.edu.pl/agro/element/bwmeta1.element.agro-article-b55934d4-5e51-4fd4-abb4-52e8c1a19072
- Psy24. Szpiczak mnogi u psów. 2015. Dostępne: https://psy24.pl/choroby-psow,ac123/szpiczak-mnogi-u-psow,2788
- Vetzoktor. Szpiczak mnogi – szkolenia weterynaryjne. 2020. Dostępne: https://www.vetdoktor.pl/szpiczak-mnogi/
- Valli VE, et al. Classification of canine and feline lymphoma using WHO criteria. Vet Pathol. 2011;48(1):198-211.
- Withrow SJ, Vail DM. Small Animal Clinical Oncology. 5th ed. Elsevier/Saunders, 2013.
- Teske E. Multiple myeloma in dogs and cats. Vet Clin North Am Small Anim Pract. 1994;24(3):539-555.
- Durie BGM, Salmon SE. A clinical staging system for multiple myeloma. Cancer. 1975;36(3):842-854.
- Kyle RA, et al. Monoclonal gammopathy of undetermined significance (MGUS) and smoldering multiple myeloma. Blood. 2010;115(14):2836-2841.
- Vail DM, et al. Chemotherapy for multiple myeloma in dogs and cats. J Vet Intern Med. 2000;14(3):223-229.
- Lana SE, et al. Pamidronate therapy for osteolytic lesions in dogs with multiple myeloma. J Vet Intern Med. 2004;18(5):685-690.
- Gavazza A, et al. Feline multiple myeloma: a retrospective study of 20 cases. J Feline Med Surg. 2010;12(4):289-295.
- Meuten DJ. Tumors in Domestic Animals. 5th ed. Wiley-Blackwell, 2017.
- Avery AC, et al. Flow cytometric immunophenotyping of feline plasma cell neoplasms. Vet Clin Pathol. 2015;44(2):215-226.
- Lappin MR, et al. Use of PARR for diagnosis of feline lymphoid neoplasia. J Vet Diagn Invest. 2013;25(4):456-462.
- Moore PF, et al. Canine and feline plasma cell tumors: immunophenotypic characterization. Vet Pathol. 2011;48(1):179-197.
- Childers H, et al. Bortezomib in veterinary oncology: a review. Top Companion Anim Med. 2019;34(2):55-61.
- ESCCAP. Guideline 04: Control of Vector-Borne Diseases in Dogs and Cats – hematologic neoplasms. 2022.
- American College of Veterinary Internal Medicine (ACVIM) – Consensus Statements on Oncology. 2021-2024.
- European Society of Veterinary Oncology (ESVONC) – Guidelines for Plasma Cell Neoplasms. 2023.